KIÊN NHẪN VÀ ĐỘ LƯỢNG

ĐẠT LAI LẠT MA
(Chân Huyền chuyển ngữ)

Chúng ta không thể thoát được sân si thù hận bằng phương pháp đè nén các tâm cảm đó. Ta cần nuôi dưỡng những loại thuốc đối trị với sân hận: đó là tính kiên nhẫn và lòng độ lượng.

Nuôi dưỡng hai đức tính này, thực sự ta tham dự một cuộc chiến tranh với lòng thù hận. Cuộc chiến nào cũng vậy, chúng ta mong thắng trận, nhưng cũng phải sửa soạn tinh thần để chấp nhận khi thua.

Hiểu như vậy, bạn sẽ chấp nhận mình sẽ gặp nhiều vấn đề trong tiến trình tranh đấu đó. Bạn cần có khả năng và kiên trì để thắng được sân hận, y như một vị anh hùng.

Chúng ta học hỏi và quán chiếu, sẽ có hiểu biết và hứng khởi để nuôi dưỡng các đức tính kiên nhẫn, bao dung, và sẽ cẩn thận khi đối diện với sân hận. Bình thường, vì ta không để ý tới, nên giận hờn mới nổi lên. Nhưng khi ta có ý thức về nó, thì đó là một phép phòng ngừa, không cho phép nó phát tác.

Hận thù có những hậu quả rất rõ ràng và tức thời.

Ngay khi cơn giận xuất hiện, cái tâm bình an của chúng ta biến mất ngay tức khắc. Khả năng xét đoán đúng, sai trong trí ta cũng bị bít lấp.

Về thể chất cũng vậy, sân hận biến đổi vẻ mặt của ta. Dù muốn làm ra vẻ bình thản khi quá sân si, nét mặt ta rất khó coi, và con người ta phát ra những luồng sóng bứt rứt, rất khó chịu, khiến cho người khác cảm nhận thấy ngay. Họ sẽ cảm nhận thấy như cơ thể ta đang tỏa hơi, bốc khói. Không phải chỉ có người mà cả chó, mèo cũng muốn tránh con người đang sân si, thù hận.

Chính người đang giận thì sẽ ăn không ngon, ngủ chẳng yên và thân tâm rất căng thẳng.

Vì những lý do kể trên sân hận được coi như kẻ thù của ta vậy. Kẻ thù nội tại đó chỉ có một mục tiêu: làm hại chúng ta. Đó chính là kẻ thù thật sự, làm hại ta ngay lúc này và trong lâu dài.

Nó khác với kẻ thù bình thường. Đối phương thù địch với chúng ta là con người, nên họ phải ăn, ngủ, có các sinh hoạt khác.

Họ không dùng hết 24 giờ mỗi ngày chỉ để làm hại ta. Trái lại, hờn giận không có việc gì, không có mục tiêu nào khác chuyện muốn hủy diệt ta. Hiểu như vậy, chúng ta sẽ không bao giờ cho phép kẻ thù sân si kia xuất hiện trong tâm ta nữa.
Nói chung sân hận là những cảm thọ mà nếu chúng ta không chăm sóc, lơ là, nó sẽ càng ngày càng nặng nề. Cứ để cho sân si tự do biểu hiện ra, các hạt giống đó sẽ được tưới tẩm, càng ngày càng lớn.

Khi bạn có thái độ cẩn trọng và làm sao giúp đó giảm bớt cường độ, thì mọi chuyện sẽ nhẹ nhàng.

Trước hết, sân hận bắt nguồn từ cái tâm không thỏa mãn. Nếu bạn sửa soạn trước, luôn luôn nuôi dưỡng nội tâm để có thể hài lòng với mọi hoàn cảnh, và trau dồi lòng tử tế, từ bi, thì tâm bạn sẽ an bình, đề phòng được các cơn giận dữ.

Khi có chuyện làm cho bạn nổi sân si, bạn nên đối diện với cơn giận và phân tách nó. Tìm hiểu các lý do làm cho bạn giận, sau đó, coi nên ứng xử cách nào cho thỏa đáng, kết quả sẽ tốt hay xấu.

Sau đó là phần thực tập nội tâm, để cầu viện tới những phương thuốc giải giận: kiên nhẫn và bao dung. Đó là phương thuốc hay nhất để bảo vệ bạn, tránh được sự tàn phá của thù hận, sân si. Hãy thực tập hai đức tính này.

Trong đời sống hiện nay, Kiên nhẫn và Bao dung là hai đức tính đem tới cho ta rất nhiều lơi lạc. Trước hết, ý muốn nuôi dưỡng hai đức tính này đưa ta tới cuộc sống tỉnh thức. Cho dù hoàn cảnh sống nhiều áp lực tới đâu, khi ta nhất định thực tập kiên nhẫn và bao dung, tâm trí ta vẫn có được sự an bình.

Khi gặp khó khăn mà ta có tính kiên nhẫn, thay vì nổi nóng dễ dàng, ta tự bảo vệ để không bị lãnh những hậu quả xấu của các hành động sân si. Khi có các phản ứng nóng giận, không những không chữa được những niềm đau nỗi khổ ta đang phải chịu, mà ta còn tạo thêm duyên xấu để thêm phiền não.

Khi phản ứng với các khó khăn bằng sự kiên nhẫn và bao dung, ta có thể tạm thời phải chịu đau khổ, nhưng ta sẽ tránh được những hậu quả tai hại về sau.

Tập hy sinh, chịu đựng những chuyện nhỏ, ta có khả năng vượt qua được những khó khăn lớn hơn trong tương lai. Tỷ dụ như một người tù, khi phải chịu hình phạt bị chặt một cánh tay, có thể anh ta đó nên cảm ơn trời đất, vì anh đó thoát án tử hình.

Tại Âu Mỹ, kiên nhẫn và bao dung vẫn được coi là hai đức tính. Nhưng khi bạn bị người lấn lướt hoặc làm hại, mà có phản ứng nhẫn, độ lượng, người ta thường coi bạn là người yếu đuối, thụ động. Tôi không ủng hộ ý kiến đó.

Hai đức tính nêu trên bắt nguồn từ khả năng vững chãi và bình tĩnh trước khó khăn của ta. Ta không nên nhìn đó là sự yếu đuối.

Người có kỷ luật tâm linh mới có thể phản ứng trước mọi hoàn cảnh với sự kiên nhẫn và cái tâm bao dung, độ lượng, thay vì nóng giận, sân si.

Dĩ nhiên, bàn luận về kiên nhẫn lại là chuyện khác. Có hai loại kiên nhẫn, một tốt một xấu. Không phải bao giờ thiếu kiên nhẫn cũng xấu cả.

Tỷ như chuyện dọn dẹp nhà cửa cho sạch sẽ, nếu bạn quá kiên nhẫn, làm rất chậm thì bao giờ mới xong? Cũng vậy, nôn nóng (thiếu kiên nhẫn) để kiến tạo hòa bình thế giới, là việc rất đáng làm.

Tôi nghĩ tới sự liên hệ giữa tính bao dung, kiên nhẫn và khiêm nhường. Người khiêm cung quyết định không đối đầu, không trả đũa dù họ có khả năng. Đó là sự khiêm tốn đích thực.

Theo tôi, tính kiên nhẫn và độ lượng bắt rễ từ kỷ luật và sự kiềm chế bản thân: dù bạn có khả năng để hành động để phản ứng một cách mạnh mẽ, năng nổ hơn, nhưng bạn quyết định không làm như vậy, để chọn thái độ kiên nhẫn bao dung.

Khi bạn bị bó buộc phải thụ động, vì thấy mình không thể làm khác, không có khả năng phản ứng…đó không phải là hành vi khiêm nhượng đích thực. Có thể đó là sự phục tùng, nhu nhược, không phải là đức khiêm cung.

Khi nói về sự bao dung đối với những người làm hại mình, ta không nên hiểu lầm mà cúi đầu một cách nhu nhược, tất cả những gì họ làm. Có lẽ, khi cần thì chạy đi chỗ khác, chạy thật xa, là hay nhất?

Tuy có những trường hợp chúng ta phải có phản ứng mạnh, phải phản công. Nhưng tôi tin rằng, trong trường hợp cần phản ứng đó, chúng ta cũng nên giữ vững vị thế và hành động với tâm từ bi, lòng nhân từ đối với người khác, chứ không hành động trong sân hận.

Một trong những lý do khiến chúng ta đôi khi cần phản ứng mạnh mẽ, vì con người gây tổn hại cho ta kia, họ sẽ quen thói làm hại kẻ khác thì chính họ, rồi sẽ bị đau khổ rất nhiều.

Vậy, ta phải phản ứng khi cần thiết, nhưng với tâm từ bi và lòng lân mẫn đối với kẻ làm hại ta. Tỷ dụ vấn đề chúng tôi đối phó với Trung Quốc. Dù có đôi khi thù ghét họ, nhưng chúng tôi thường xuyên tự kiểm soát để giảm bớt sân si, và phát triển lòng từ bi đối với họ. Và tôi nghĩ rằng các phản ứng của chúng tôi sẽ có hiệu quả hơn nếu chúng tôi không thù hận họ.

Khi chúng ta biết những phương pháp nuôi dưỡng và làm phát triển đức tính kiên nhẫn, bao dung, chúng ta sẽ đạt tới hệ quả của chúng: đó là sự tha thứ.

Dù trong quá khứ, bạn đã trải qua nhiều chuyện khiến bạn sân hận, khi thực tập tính kiên nhẫn và bao dung, bạn sẽ xả bỏ được những oán hờn, phiền não.

Nhìn sâu, đó là những chuyện đã qua, vậy nên khi nghĩ lại mà cứ sân si thù hận, ta không thay đổi được vấn đề quá khứ, mà chỉ làm cho tâm ta phiền muộn, mất an vui. Dĩ nhiên bạn có thể nhớ lại chuyện xưa.

Tha thứ và quên lãng là hai chuyện khác nhau. Không có gì hại khi bạn nhớ chuyện cũ, vì trí óc bạn rất thông minh, nó còn nhớ hoài hoài.

Phật Thích Ca là người nhớ được tất cả những chuyện đã qua (Đạt Lai Lạt Ma cười lớn khi nói câu này). Nhưng khi phát triển, nuôi dưỡng được tính kiên nhẫn và bao dung, bạn sẽ xả bỏ những cảm nghĩ tiêu cực liên hệ tới chuyện đó.

Có hai phương pháp thực tập thiền quán để hết thù hận.

Bài tập thứ nhất:

Hãy tưởng tượng khi bạn ở gần một người thân đang nóng giận vì những nguyên nhân nào đó. Người đó mất hết bình tĩnh, không kiểm soát được hành vi của mình, phát ra những luồng sóng rất tiêu cực, có thể tự hành hạ hoặc đập phá những gì trong tầm tay.

Bạn hãy quán chiếu về những hậu quả trực tiếp, tức thời của cơn giận trong người đó.

Bạn sẽ nhận ra những thay đổi vật chất của con ngươi mà bạn vẫn từng thương mến và được sung sướng khi gần gụi. Bây giờ, người đó đang giận dữ nên có bộ mặt thật xấu xí.

Tôi đề nghị bạn quán chiếu về một người khác, vì bạn sẽ dễ nhận ra những khuyết điểm của người hơn của mình. Xin hãy thiền quán, tưởng tượng và hình dung ra con người đang giận, chừng dăm ba phút coi sao.

Sau khi quán tưởng về người kia, bạn hãy phân tích sự kiện, hoàn cảnh, và so sánh sự giận dữ của người ấy với các kinh nghiệm của chính mình. Bạn thấy mình cũng đã bao lần vướng vào tình trạng sân si đó. Bạn sẽ quyết định sẽ không bao giờ để cho thù hận chỉ huy mình nữa, vì không muốn lãnh những hậu quả xấu như người kia. Tôi có thể mất trí, phát điên, hung hãn và vẻ mặt xấu xí v.v.

Sau khi có quyết tâm thực tập như vậy, tiếp tục chú tâm vào ý tưởng đó, không cần phân tích, suy nghĩ thêm. Chỉ thiền quán những phút chót vào những quyết định đã có: không bao giờ để sân hận chỉ huy mình.

Bài tập thứ hai:

Hãy quán tưởng bằng cách hình dung tới một người mà bạn không ưa. Người đó thường làm phiền bạn, chọc giận hoặc làm cho bạn phát điên lên.

Bạn tưởng tượng trường hợp người kia có một hành động hay lời nói nào đó khiến bạn khó chịu, đau khổ. Bạn cứ để cho các phản ứng trong bạn tự nhiên tuôn trào ra. Và bạn quán chiếu coi điều gì khiến cho nhịp tim bạn đập nhanh hơn.

Nhận diện những gì làm cho bạn dễ chịu, chuyện gì gây khó chịu, chuyện gì làm cho bạn bình an, bất an v.v... trong vài ba phút đồng hồ, bạn hãy tự mình chứng nghiệm. Và cuối cùng bạn đi tới kết luận: "Thật là vô bổ nếu ta để cho các cảm nghĩ tiêu cực phát triển, và ta sẽ mất đi sự an bình trong tâm. Bạn tự nhủ, sẽ quyết tâm không sân si nữa. Bạn chú tâm vào quyết định này trong những phút cuối của buổi thiền quán. Tôi nghĩ nếu tôi có khả năng nhìn thấu tâm thức quý bạn trong cử tọa đây, thì sẽ thấy một cuộc trình diễn vĩ đại, đặc biệt lắm."

(sưu tầm)

Đối trị lòng sân như thế nào ?

Hỏi. Lòng sân nên cứ để ngủ yên phía bên trong, hay nên kéo ra, trực diện với nó?

Ðáp. Có một phương pháp tu dạy chúng ta mang lòng sân ra để quan sát, nhận diện, tìm xem đối tượng của lòng sân ra sao, phản ứng của tâm như thế nào, v.v... Khi thiền theo pháp tu này, hành giả sẽ tự khơi cho tâm nổi giận, rồi quan sát, nhưng không phải là bung xung giận dữ ẩu đả người khác. Nếu quí vị sợ mình sẽ nổi giận tông cửa chạy ra ngoài, tốt hơn hết là nên khóa trái cửa lại - nhớ đứng phía trong khi khóa cửa - nhốt mình lại cho đàng hoàng rồi chừng đó mới nên bưng lòng sân ra quan sát !

Ðối với một số vấn đề tâm thần như chứng suy nhược thần kinh hay một vài trạng thái khủng hoảng tâm lý, có thể là không nên dồn nén mà phải khơi ra, tâm sự với người khác cho vơi bớt. Nhưng những loại khủng hoảng như sân hận hay tham đắm lại không thể để thoát ra ngoài mà phải nén lại, vì càng để mình nổi sân, nổi tham, sân và tham lại càng có khuynh hướng tái diễn dễ dàng hơn. Với các loại tâm lý này, càng giới hạn sẽ càng khiến chúng giảm cường độ. Tuy nhiên nói giới hạn lại không có nghĩa là ngay đang lúc nổi sân nổi tham mà rán đè nó xuống, không ai làm nổi chuyện này. Muốn giới hạn tham hay sân thì trong đời sống hàng ngày phải thường xuyên suy nghĩ quán sát về lợi điểm của lòng từ bi, của tình thương, của tâm từ ái, v.v... đồng thời suy nghĩ về nhược điểm của lòng sân. Suy nghĩ thường xuyên như vậy để xoay tâm của mình hướng về lòng từ bi yêu thương. Hễ tâm càng hướng về lòng từ bi thì lại càng xoay lưng với thói quen giận dữ tác hại. Nhờ lực đẩy này, ngay khi quí vị nổi giận bộ mặt giận dữ của quí vị cũng sẽ khác đi, sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều. Ðó là cách làm sao để giảm lòng sân. Với thời gian, tâm sẽ từ từ thay đổi.

Trích Ý Nghĩa Cuộc Sống của đức Đalai Lama.
(sưu tầm)

Mười hai vấn đề xã hội dưới cái nhìn Phật giáo

Trong một cuộc đàm thoại giữa thính chúng thuộc nhiều thành phần xã hội, là nhà truyền thông, nhà giáo dục, chính khách, … Đức Đạt Lai Lạt Ma đã trả lời các câu hỏi về nhiều vấn đề đời sống xã hội tham của người tham dự một cách thẳng thắn và có duyên. Với phong thái gần gũi, chân thật và giản dị, và qua những câu trả lời này, phần nào đó trả lời câu hỏi: tại sao Đức Đạt Lai Lạt Ma được nhiều người, đặc biệt là ở các nước phương Tây yêu mến đến thế.

1.Kính thưa Ngài, khi còn bé Ngài đã tỏ ra phi thường. Những trẻ em lo âu cho tương lai của tinh cầu đã thành lập một hội đoàn. Ngài có đều gì muốn nói với trẻ em ngày nay?

Tương lai là cái gì ở trước mặt chúng ta, và vì vậy, nó rất quan trọng. Trẻ em có trách nhiệm về tương lai ấy. Vì rằng bản tính con người căn bản là tốt, nên trẻ em, khi còn rất nhỏ, không phân biệt lắm giữa người này và người nọ. Các em có một tình thương và lòng nhân tự nhiên. Ví dụ đối với các em, nụ cười của người đối diện quan trọng hơn chủng tộc, quốc tịch hay văn hóa của họ. Điều này, theo tôi rất đáng quý và nó khiến tôi hy vọng ở tương lai. Nhưng mặt khác thì tôi lại thấy hơi lo: trẻ em đương nhiên có tâm hồn cởi mở và tốt bụng, nhưng một vài khía cạnh của nền giáo dục mà các em hấp thụ làm tăng thêm mối chia rẽ giữa các em, điều này chung cục sẽ tạo nên hố ngăn cách giữa trẻ em và những người khác.

Vì vậy, tôi thấy là song song với giáo dục, điều tối cần là phải phát triển lòng nhân mà bẩm sinh các em vốn có. Nghĩa là giáo dục phải hòa hợp với bản chất nhân hậu của trẻ. Điều chính là nuôi dạy nó trong một môi trường thương yêu và trìu mến. Mặc dù, lý tưởng mà nói rằng, nếu phải lựa chọn nhiều đức tính rất quý khác và lòng nhân, chắc chắn tôi sẽ chọn lòng nhân.

Thật vậy, giáo dục cùng với trí thông minh bẩm sinh của con người, dù quan trọng cách mấy cũng không đủ để tạo dựng tương lai. Tâm hồn chúng ta phải thấm nhuần đức vị tha, bằng cách cảm nhạn giá trị nhân bản nòng cốt như tình thương đồng loại. Hãy tự tạo cho mình lòng nhân và tinh thần khoan dung; hãy cho trí thông minh của ta phong phú lên nhờ đức tính ấy, và khai thác những đức tính có được giáo dục, để cả chúng ta và xã hội quanh ta đều được mãn nguyện và hạnh phúc.

2. Tại sao ở phương Tây cha mẹ và con cái lại “thường bất hòa” nhu vậy?

Tôi cũng chẳng biết nữa. Có nhiều yếu tố và đều kiện như: thói quen, phong tục và tấm gương cho trẻ noi theo. Điều có thể tạo nên xung đột trong gia đình. Dĩ nhiên thật đáng buồn khi mà giữa cha mẹ và con cái, tình thương yêu không còn nữa. Tôi không thể giải thích những mối bất hòa như vậy bằng một nguyên nhân duy nhất nào. Vì có nhiều nguyên nhân, nên khi tìm cách giải quyết văn đề, phải nhận định chúng một cách bao quát, toàn diện.

3. Những quan điểm chính trị và kinh tế của các nước phương Tây đã vận hành tương đối tốt trong thập niên 1960, nhưng mọi sự không ổn trong thập niên này. Người ta không còn thấy bằng lòng nữa. Làm sao chỉnh đốn lại tình thế?

Từ lúc hãy còn rất bé, tôi đã ham thích kỹ thuật. Một số người cho rằng chính việc phát triển kỹ thuật đã không hoàn toàn đáng mong muốn. Tôi thì không nghĩ vậy. Tôi nghĩ rằng tất cả điều do ở thái độ chúng ta, và chúng ta có quyền sử dụng nó và điều tốt hay điều xấu. Vậy nên, tất cả đều tùy thuộc vào động cơ thúc đẩy chúng ta, vào cách chúng ta áp dụng kỹ thuật. Tôi nghĩ hiện nay chúng ta đang chứng kiến một sự tăng gia kiến thức sâu rộng, nhưng người ta lại không quan tâm phát triển lòng tốt, thiện tâm và tình thương yêu đồng loại cho bằng quan tâm đến kiến thức.

Tuy vậy, tôi nghĩ rằng hiện nay mọi sự đã rất rõ ràng. Con người không phải là sản phẩm của máy óc. cho nên không mong gì có được hạnh phúc thật sự nếu chỉ tùy thuộc vào ngoại cảnh. Dĩ nhiên, chúng ta cần có một tối thiểu tài sản vật chất, nhưng nó không phải là nguyên nhân mang lại hạnh phúc. Những nguyên nhân thật sự để được hài lòng mãn nguyện phải tìm trong nội tâm ta. Tôi nghĩ đều ấy rất rõ.

Mặc dù khó giải thích tiêu này, tôi xin cố gắng diễn tả ý nghĩa của lời giải quyết ấy. Trước hết phải nhìn nhận hạnh phúc thể hiện trong tâm hồn chúng ta. Những kẻ chỉ suy nghĩ bằng khoa học kỹ thuật, với chủ trương là có thể giải quyết và hoàn tất mọi chuyện nhờ có tiến bộ, đều là cực đoan. Tôi phải nhìn nhận đâu là giới hạn của một lối nhìn như vậy. Khởi đầu bằng cách định đường ranh này khiến chúng ta khỏi phải ngỡ ngàng khi gặp những trở lực ngoại giới. Theo ý tôi, khi gặp khó khăn chúng ta đừng nên quá gần mà quan sát chúng. Ngược lại, hãy đứng xa ra một chút, nhìn với một tam hồn cởi mở hơn, trong một bối cảnh bao quát hơn; khi ấy chúng ta sẽ tìm ra được giải pháp dễ dàng hơn. Ví dụ chúng ta đang gặp vấn đề nan giải. Nếu cứ đứng thật gần mà nhìn, ta sẽ thấy khổ đến không chịu nỗi, vì vậy cứ phải suy gẫm toàn những mặt tiêu cực. Ngược lại, quan sát vấn đề từ một khoảng cách, biểu lộ một cung cách thoải mái hơn, và xét vấn đề dưới những góc độ khác nhau, thì giúp chúng ta tìm được những khía cạnh tích cực của tình huống. Tôi thấy là cần phải kết hợp trí thông minh tự nhiên của mỗi người với lòng can đảm, để tạo ra niềm tin thật sự. Kinh nghiệm riêng đã dạy tôi rằng nhờ có thái độ này mà ta để đạt đến sự yên tĩnh của tâm hồn.

4. Các chính trị gia có thể có biện pháp nào để cho người dân được sung sướng hơn?

Tôi nghĩ vai trò này không chỉ giới hạn cho các chính trị gia mà thôi. Nó liên quan đến mọi người, những nhà giáo dục, khoa học gia, những người thiết lập các lý thuyết chính trị, các nhà tâm lý học, những người chuyên về khoa học tâm linh, những nhà trí thức. Tóm lại, việc tìm kiếm những phương thức cho sự bình an nội tâm là công việc của mỗi người. Ví dụ ngành y khoa ngày càng khám phá thêm nhiêu tương quan giữa sự thanh thản tâm hồn và sự lành mạnh thể xác. Đó là những công trình nghiên cứu đáng được phát triển thêm về chiều sâu.

Tôi phải nói rằng, quý vị trong hệ thống thông tin báo chí ở thời điểm này đóng vai trò rất quan trọng. Hệ thống thông tin báo chí hiện nay thuộc về một thời đại tân tiến và trong một phương diện, tôi tin ngành báo chí hành động như một nhà giáo dục, như một nhân tố kích thích tâm hồn con người. Như vây quý vị có một vai trò rất đặc biệt. Về điều này, tôi xin trình bày với quý vị một vài ý kiến: Tôi có cảm tưởng là ngành báo chí thông tin chú ý quá nhiều đến mặt xấu của những hoạt động của con người, khiến cho quần chúng có cảm tưởng là bản tính con người hoàn toàn xấu. Khi nghĩ như thế, tự nhiên người ta chán nản và thật sự có nguy cơ mất hết hy vọng. Loài người có bao nhiêu chuyện để đau khổ, dù chỉ trong phạm vi hạn hẹp của gia đình. Dù có muôn vàn vấn đề mà con người gặp phải, vẫn có một tiềm năng để biến đổi: vẫn có thể làm cho hoàn cảnh đó tốt đẹp hơn, vì thương cảm và từ bi ở trong bản tính của chúng ta. Bằng cách liên kết thông minh của con người với một động cơ thúc đẩy tốt lành, chúng ta có thể thay đổi cuộc đời của chúng ta, và cải tạo xã hội. Đối với tôi, đây là điều then chốt. Vì vậy tôi nghĩ rằng khi trình bày những vấn đề có quan hệ đến con nguồn thì quý vị nên trình bày một cách quân bình hơn. Dĩ nhiên tất cả những mặt xấu này của cuộc đời cũng đều quan trọng, chúng cho báo chí những chất liệu tốn nhưng cúng đừng quên đưa ra những mặt tốt của cuộc đời, căn bản trên bản chất con người và trí thông minh của ta.

Gần đây, trong một số quốc gia người ta bàn cãi nhiều về vai trò của báo chí. Có nên nói hoạch toẹt hết mọi chuyện không? Phải nói cách nào? Chỗ nào trong đời tư, báo chí không được đụng đến? Tôi có vài ý kiến về vấn đề này, nhất là đối với những nhân vật lãnh đạo. Có trường hợp mà một số vị này không cư xử đúng đắn trong cương vị của họ, không tỏ ra có nguyên tắc hay kỷ luật tự giác. Trường hợp này tôi nghĩ rằng chỉ có báo chí mới có quyền năng kiểm điểm, và đưa ra ánh sáng, những cung cách hành động như vậy; do đó, tôi ủng hộ hành động của nhà báo và đánh giá cao khía cạnh lục lọi dò xét. nơi nào cũng xen vào của họ. Không nên có khoảng cách chênh lệch giữa thể thống bên ngoài và đời tư của một người lương thiện. Tôi nghĩ báo chí phải cho công chúng thấy rằng một số khía cạnh hấp dẫn khác hẳn. Chính trong chiều hướng đó mà tôi hơi khuynh về sự can thiệp vào đời tư của người ta, nhưng không phải vì vậy mà quên rằng chủ đích chung của chúng ta là phục vụ con người để kiện toàn xà hội. Đừng hành động sai lạc, do những động cơ xấu thúc đẩy. Tôi tin là, nếu người ta không phơi trần hết thảy những tệ nạn xã hội như nghiện thuốc, giết người, hãm hiếp và lạm dụng trẻ em, thì những kẻ vô tội sẽ cứ hàng ngày chịu khổ. Nếu báo chí giải thích rõ ràng, công chúng rốt cục phải chú ý và tìm ra cách giảm bớt khổ đau.

Tôi cũng nghĩ rằng, khi nói đến luân thường đạo lý thường thì người ta gắn liền với nó với những khái niệm tôn giáo. Theo tôi, tách rời hai khái niệm luân lý và tôn giáo là điều quan trọng. Tôn giáo, lẽ di nhiên giúp chúng ta hiểu được đạo đức theo chiều sâu duy trì và phát triển nó, nhưng khi nói đến lòng vị tha hay tình thương yêu đồng loại chẳng hạn, phải biết tha thứ đạo đức này tự nó mà có. Không phụ thuộc vào tôn giáo, vì nó bắt nguồn từ bản tính thâm sâu của con người, đó là lòng nhân và tình thương yêu.

5. Ngài có thể nói khái niệm nghiệp tập thể, nghiệp chung của một quốc gia? Nghiệp chung này mô tả cái gì ?

Nói về nghiệp chung của một quốc gia là một điều dễ hiểu. Tuy nhiên, mặc dù sự chín muồi nghiệp quả của những người trong cùng một nhóm được gánh chịu trong cùng một lúc, điều này không có nghĩa là những nghiệp này được tích lũy trong cùng một thời gian. Tôi không tin là những duyên của một nghiệp chung được tạo ra cùng một lúc, mà chúng được tạo ra trong từng cá thể vào những thời đềm khác nhau. Sức mạnh của những hành động này và nhiều yếu tố khác nữa có thể tạo nên một sự nghiệp chung mà một nhóm người hay cả một nước phải gánh chịu.

6. Những tội nhân chiến tranh trong phần gương những xứ Âu Châu, Đông âu, và những quốc gia khác tại Á Châu như Cam Bốt và Việt Nam đã không hề được xét xử, và có khi còn được ân xá ngay cả trước khi được xét xử. Ngài nghĩ thế nào về việc này?

Thật đáng buồn, trong nhiều nước vừa mới thoát khỏi chế độ đàn áp, người ta thường biểu lộ lòng căm hờn và ý muốn trả thù trong khi đáng lẽ phải biết tha thứ và chấp nhận. Đây không phải là lúc trả thù và thanh toán trong những nước đã được dân chủ này. Ngược lại, đây là lúc tái thiết quốc gia, xã hội. Tôi đã bày tỏ điều này khi được viếng thăm một số trong những nước đó.

Tôi rất quý trọng và ngưỡng mộ những nghĩa cử của các tổ chức như cơ quan ân xá Quốc tế, họ làm việc một cách chân thành, có hiệu năng và tích cực trong lĩnh vực vi phạm nhân quyền.

7. Ngài nói đến sự giải giới nội tại mà phải kèm theo giải giới ngoại tại. Xin Ngài nói rõ thêm giải giới nội tại là gì trước thù hận của kẻ địch, trước lòng căm hận của chính mình. Trong tác phẩm Les Voies du Coeur, Ngài cho thấy có thể thành lập trong tương lai một đạo quân quốc tế. Vì Ngài chủ trương bất bạo động, thì họ sẽ hoạt đóng cách nào đây? Họ sẽ được vũ trang không?

Ai cũng biết ràng khả năng chém giết vẫn tồn tại chừng nào người ta còn vung gươm múa kiếm trong những bang giao quốc tế, hay cả trong phạm vi mỗi quốc gia. Mặt khác, phải xét lại vấn đề mua bán vũ khí vì tình thế hiện nay vừa khủng khiếp vừa vô trách nhiệm. Chúng ta suy nghĩ rất nghiêm chỉnh đến vấn đề vũ trang mà, một khi đã phân tích cặn kẽ, cho thấu rõ cơ chế quân đội là yếu tố chính dẫn đến tình trạng suy thoái của tình trạng hiện nay, mà nạn khủng bố là do vũ khí mà có. Vì vậy nguy cơ chiến tranh vẫn còn tồn tại ngày nào mà những cơ chế quân đội vẫn còn, ở phe này cũng như phe kia. Thế nên, cần phải dẹp bỏ quân đội, từ từ thôi. Dĩ nhiên, bắt đầu là giải giới nguyên tử, tiếp theo loại bỏ khí giới hóa học và vũ khí vi trùng, cuối cùng dẹp luôn vũ khí thông thường. Trước hết cần có sự bảo đảm quốc tế cho công cuộc giải giới này, nó cũng kiểm soát việc mua bán vũ khí, mà một số người đại diện là kẻ bất lương. Để giám sát việc giải giới này, có thể đưa vào những lực lượng nho nhỏ giống như một loại cảnh sát quốc tế. Liên Hiệp Quốc đã tham gia rất nhiều trong hành động quân sự để giải phóng; chúng ta có thể một lực lượng đa phương hay quốc tế giám sát một nước đã hoàn toàn giải giới, ý chính tôi muốn đưa ra, là những lực lượng tập thể này sẽ hoạt động như những lực lượng bảo vệ trị an. Lúc ấy mọi người sẽ thành Bồ tátm, chẳng cần vũ trang gì nữa! Nhưng tôi chắc là sẽ khó thực hiện.

Một số người có lẽ không biết giải giới nội tại là gì? Tôi cho rằng căm hận là kẻ thù độc địa nhất. Đó là kẻ thù của sự thanh thản tâm hồn, tình hữu nghị và sự hòa hợp, ba yếu tố then chốt cho một sự phát triển tích cực để thực hiện một thế giới tốt đẹp hơn. Vậy phải tiết giảm hận thù và phát huy đức từ bi, lòng thương cảm. Đó chính là điều mà tôi gọi là giải giới nội tại.

8. Giận và ghét khác nhau thế nào?

Riêng tôi thường phân biệt hai loại tâm lý vẫn đục này như sau. Ghét gắn liền với sự oán hận người khác, không bao giờ có động lực là lòng xót thương. Vậy cần phải hủy diệt nó hoàn toàn. Giận bộc lộ một phản ứng cảm xúc tức thì, mà trong Mật tông, có thể sử dụng được để tu hành. Cũng có khi vì thương mà người ta nổi giận. Ví dụ như để thúc giục kẻ khác phải tiến hành một hành động khẩn trương.

9. Xin Ngài định nghĩa thế nào là một kẻ thù ?

Khi thấy mình giận ai đến tím mặt, thì biết ngay kẻ thù là gì. Chương bàn về lòng khoan dung và sự kiên nhẫn trong Bồ tát hạnh của Shantideva định nghĩa kẻ thù là người hăm dọa mạng sống ta hay bạn hữu ta, của cải ta hay của cải họ v.v… Bạn của kẻ thù được xem như kẻ thù. Trong pháp môn chuyển hóa tư tưởng (Tạng ngữ Iodjong) có mục quan sát tính bình đẳng giữa mình và người, dẫn đến ý niệm không còn thù hay bạn. Không phải phủ nhận sự hiện hữu của họ: kẻ thù và bạn vẫn còn đó; đúng hơn, sự tu tập này cho thấy không có lý do nào để giận những kẻ xem mình là thù, hay quyến luyến một số người vì họ là bạn hay bà con ta, nhưng từ một góc độ khác nhau, có thề xem kẻ ấy là bạn, vì đã cho ta cơ hội để tập tính nhẫn nhục, khoan dung. Nếu nhìn ở khía cạnh này thì anh ta không còn là kẻ thù nữa, mà thật hữu ích và có lợi.

10. Một người Tây Tạng giết chết một con trâu để nuôi sống gia đình có hành động tiêu cực không? Câu hỏi cũng đặt ra nhu vậy đối với những người cận vệ, vì để bảo vệ tính mạng cho Ngài, phải biết giết người?

Chúng ta phải biết hiểu những trường hợp này như thế nào? Dĩ nhiên đây là những hành động tiêu cực. Cường độ tạo nghiệp của mỗi hành động tùy thuộc vào nhiều yếu tố như ý định thúc đẩy hành động, ngay chính hành động và suy nghĩ tiếp theo sau hành động.

11. Trong lúc theo giáo lý nhà Phật, làm sao sống trong nhũng biến cố tàn bạo như chiến tranh ?

Điều quan trọng hơn hết phải tránh chém giết: tự cho mình có quyền cướp mạng sống của ai là một điều dứt khoát không bao giờ chúng ta được nghĩ đến.

12. Không bám víu khác với thờ ơ lãnh đạm như thế nào?

Rất khác: lãnh đạm là hoàn toàn không quan tâm đến đối tượng đang đề cập, trong khi không bám víu hàm ý còn có một liên hệ.

Để sáng tỏ ý tôi nói, hãy xét sự bám víu là gì? Nó có hai loại: loại thứ nhất cần từ bỏ, đó là khi sự bát víu phát sinh do tâm trí bị khuấy động vì nỗi thèm muốn hay do bất kỳ động cơ tâm lý tiêu cực, loại thứ hai là tình cảm hướng đến những đối tượng đáng thương khuynh hướng này không xuất phát từ những xúc động tiêu cực thì phải được đào sâu và tăng trưởng.

Khi quán tưởng tính Không (vacuité) chúng ta được thúc đẩy phải nới rộng sự bám giữ sai lạc các hiện tượng và sự cố, tưởng rằng chúng có một sự hiện hữu chắc chắn, biệt lập. Buông thả sự bám giữ sai lầm đều thiết yếu, nhưng vẫn phải có ý thức phân biệt cái gì phải vun trồng cái gì nên từ bỏ, và cố gắng phát huy tiềm năng của những đức tính lành mạnh và tích cực đồng thời dẹp bỏ sức mạnh của những khuynh hướng tiêu cực và độc hại. Khả năng phân biệt của ta vẫn còn nguyên vẹn. Trong cùng chiều hướng suy nghĩ đó. Bồ tát phải hủy tận gốc sự kiêu ngạo, tự hào, Tính khiêm cung tự nhiên đặt vị ấy ở sau mọi người. Tuy nhiên, điều này không thể ảnh hưởng đến niềm tin vô song và lòng can đảm tuyệt vời của Bồ tát khi dấn thân giải thoát chúng sinh khỏi khổ ách. Gương từ bi rộng lớn không lẫn bám víu tiêu cực nào, chứng tỏ rằng trọng hạnh phúc người khác hơn hạnh phúc riêng

Chính nhờ trí tuệ và sự tu tâm luyện tính trong trong phương tiện khéo léo cũng như khả năng sáng tạo của tâm hồn điều cần thiết mà ta có thể thấy sự khác biệt rất vi tế giữa yếu tố nuôi dưỡng bản ngã, tức sự bám víu, và những đức tính tích cực lợi tha. Chỉ có sự kết hợp phương tiện và trí tuệ mới phân biệt đúng được. Tôi thường nói rằng nhắc đến cái “tôi” đương hàm một ý thức mạnh mẽ về tự ngã. Một trong những hình thức biểu lộ bản ngã là không cần để ý đến kẻ khác, không đếm xỉa đến hạnh phúc của họ, thậm chí có thể vì tư lợi mà khai thác bất kỳ điều gì làm cho mình sung sướng. Thái độ tâm lý là rất tiêu cực cần phải đánh đổ. Ngược lại một khía cạnh khác của cái “tôi” có thể biểu thị bằng lòng tự tin rộng lớn, khiến ta có thể nói: “Mình có thể hoàn tất điều này điều nọ. Mình có thể làm việc cho mọi người được sung sướng. Mình sẽ đạt đến toàn giác (eveil parfait) để làm lợi cho chúng sinh”. Cảm thức ấy thì đừng dẹp bỏ mà ngược lại, phát huy nó, tăng cường nó! Trên con đường tu tập, tâm trí ta bề ngoài vẫn thảnh thơi, thoải mái, nhưng tự thẳm sâu trong tâm hồn phải thật minh mẩn tỉnh giác, luôn sử dụng một cách sáng suốt sự phản tỉnh và chú tâm.

Nguyễn Thị Phương Thanh dịch (Lược theo Au de là des dogmes)
Nguồn: Văn Hóa Phật Giáo – Số 48